KHL Kunstacademie Haarlem Leiden

KUNSTACADEMIE HAARLEM LEIDEN

Lesjaar 21/22 = 13 sept. 2021 t/m 20 mei 2022

Lesmateriaal  -  Syllabi  -  Syllabus compositieleer   |   Terug   |   Meer lesmateriaal plaatsen wij op het academiebord

congobluepainting.jpg

Compositie door Chimpansee

Congo (1957). Klik op het

childerij voor vergroting.

Een uitgave van Alberti's

verhandeling over de schilder-

kunst. Klik voor vergroting.

alberti-dellapittura.jpg

Leon Battista Alberti

(1404-1472)

1

alles is compositie


We zouden compositie veel meer als avontuur mogen zien. Een compositie is altijd de oplossing van een opdracht die de kunstenaar zichzelf stelt, ergens tussen chaos en orde. En: een compositie is altijd meer dan de som der delen.


Het begrip compositie (Latijn: compositio) is van alle tijden en van alle vakken en niet specifiek van de beeldende kunst of de muziek. Het woord heeft verschillende betekenissen die alle te maken hebben met samenstellen. Vaak wordt het niet neutraal gebruikt maar normatief in de betekenis van goede samenstelling, juiste ordening, juiste volgorde. Memento compositionem: gedenk de compositie!


Compositie is het samengaan van alle onderdelen waar een werk uit bestaat. Dat zijn vorm, toon, kleur, perspectief, materiaal, stijl, geur, emotie, formaat, het onderwerp en de relatie tussen dit alles en ook de context en de locatie. Alles dus! Kort gezegd gaat het om de emergente wisselwerking van al die onderdelen.


Ideeën over compositie in de beeldende kunst namen in de Renaissance in de 14e eeuw een hoge vlucht. Het was de emancipatie van de vakken schilderen en beeldhouwen van ambachten tot "artes liberales". Dit begrip wordt alom vertaald met vrije kunsten, hoewel ons huidige begrip kunst nog niet bestond en bovendien de artes liberales niet vrij waren maar sterk gebonden aan regels.


Leon Battista Alberti

Alberti schreef in zijn De Pictura (1435) en Della Pittura (1436) dat schilders zich moesten bekwamen in compositie, perspectief, natuurlijke lichtinval en het uitdrukken van natuurlijke emoties. Hij bepleitte een wetenschappelijke benadering van deze onderdelen, die dan samen met een juiste onderwerpkeuze, de schilder zou doen groeien van ambachtsman, zoals schilders gezien werden, tot intellectueel. De schilder die zou schitteren in deze aanpak zou het gevoel van de mensen ‘kunnen raken en zich op dat punt kunnen gaan meten met dichters en redenaars’, lieden die in Alberti’s tijd een hoger aanzien hadden dan schilders.


Jan Cremer

‘Ik schilder niet volgens een idee’, zei Jan Cremer als exponent van onze 60er jaren, ‘want ideeën zijn waardeloos. Ik wil alleen maar lekker verven; ik ben toch immers een gewone jongen en al die flauwekul van kunst en hogere ideeën kan me gestolen worden’.

Ruim vijf eeuwen na Alberti wilde deze kunstenaar (en anderen) weer een gewone jongen zijn, maar misschien was juist dát elitair. Het was op z’n minst een vorm van sprezzatura: doen alsof het je alle-maal heel makkelijk lukt en dat is een kunstvorm op zich.


Vrijheid

Aan een ‘compositieleer’ lijkt niemand zich nog te wagen in onze kunstwereld. Klassieke regels zijn losgelaten. In onze decennia koos men voor vrijheid. In de academies werden in de 60er jaren zelfs de klassieke gipsmodellen stukgeslagen.


The Institute for Contemporary Arts in Londen exposeerde in 1957 schilderijen van de door Desmond Morris getrainde Chimpansee Congo. Op een veiling in 2005 bracht Congo's werk meer op dan werken van Renoir en Warhol.Vrij, vogelvrij en vrijblijvend liggen hier dicht bij elkaar.


Excelleren door "maar wat aan te rotzooien" was de gave van Karel Appel. Vrije composities werden mode en het credo van abstracte kunst. Compositie is alles en alles is compositie.


Als we er nu inderdaad voor kiezen dat compositie in de kunst alles is wat met de samenstelling van een werk te maken heeft èn dat het ons gaat om de emergente wisselwerking, waarbij het geheel meer is dan de som der delen, dan kunnen we het begrip compositie een meer avontuurlijke inhoud geven, dan het tot nu toe zal hebben in onze beleving.


Vervolg

Zie de volledige syllabus nu beschikbaar als pdf >

c o m p o s i t i e l e e r

Syllabus door Pieter Berkhout  © 2006 Kunstacademies Haarlem en Leiden


De syllabus is bijgewerkt en voltooid in maart 2021.


Zie de volledige versie nu beschikbaar als pdf >

Jan Cremer: ‘Ik schilder niet volgens een idee, want ideeën zijn waardeloos’

meer syllabi